📖 Recht op een toekomst: de paradigmashift naar een levend relationeel rechtssysteem
Het updaten van onze juridische paradigma's is geen idealisme, het is urgent. Het ontwerp van de huidige wet- en regelgeving is gebrekkig, gebaseerd op een paradigma van separate eenheden in een lineaire wereld met voorspelbare uitkomsten. Door de urgentie en onderlinge verbondenheid van de crises waar we vandaag mee kampen, is volgens juridisch systeemvernieuwer en Re-story coöperant Madeleen Mulder de tijd aangebroken om de verouderde juridische kaders proactief te actualiseren.
Madeleen Mulder
Hoeveel gerechtelijke uitspraken over schade aan de natuur of impact op het klimaat zijn nog nodig voordat we erkennen wat er gebeurt?
Hoeveel rivieren, diersoorten of natuurgebieden moeten nog rechtspersoonlijkheid verkrijgen?
Hoeveel experimenten met steward-owned governance structuren of gemeenschappelijk grondbezit willen we nog doen?
Zijn het verkrijgen van rechtspersoonlijkheid en de governance-experimenten incidenten, of zijn het symptomen die aangeven dat we daadwerkelijk voor de geboorte van een fundamenteel andere rechtsorde staan?
Scheuren in de fundering
Onze civiele rechtssystemen rusten op twee pijlers: eigendom en rechtspersoonlijkheid.
Deze juridische ficties dienen ons al eeuwenlang. Ze faciliteren handel, beschermen individuele rechten en organiseren economische activiteiten op steeds grotere schaal.
Maar net als de kapitalistische economie waarvoor zij als fundament dienen, zijn deze principes bewust ontworpen voor een andere wereld.
Een wereld vóór VUCA en BANI - een wereld die voorspelbaar en beheersbaar leek, waar middelen oneindig leken en waar de natuur ten dienste van mensen stond in plaats van als levengevend fundament te worden beleefd.
Inmiddels zijn de gevolgen duidelijk zichtbaar: er zitten barsten in de ooit zo stevige fundering.
Extractie en toeëigening
De wereldwijde chaos is niet willekeurig. Het is het voorspelbare resultaat van systemen die zijn ontworpen op paradigma's die altijd enkel specifieke groepen hebben beschermd en gediend.
Onze juridische kaders beschermen privébezit, terwijl ecosystemen instorten en soorten uitsterven. Onze sociale structuren isoleren individuen, terwijl eenzaamheid epidemisch wordt.
Dit zijn geen bugs.
Het zijn kenmerken van systemen ontworpen rond extractie, privaat eigendom en losgezongen autonomie, waardoor onze economische systemen inmiddels naast ongekende rijkdom verwoestende ongelijkheid en ecologische ineenstorting veroorzaken.
Immers, wanneer René Descartes en Francis Bacon in de zestiende en zeventiende eeuw als grondleggers van de moderne filosofie en wetenschappelijke revolutie het mechanistische wereldbeeld introduceren, verandert niet alleen de wetenschap. Ook het recht volgt.
Rechtshumanisten ontwikkelen dan een rechtssysteem op basis van Newtoniaanse principes: de wereld als een machine, te begrijpen door het geheel te reduceren tot losse onderdelen en lineaire oorzaak-gevolg relaties.
De belangrijkste juridische ficties die hieruit voortkomen - privaat eigendom en rechtspersoonlijkheid zoals we die nu kennen - zijn producten van dit mechanistische denken.
Ze zijn ontworpen om afzonderlijke eenheden te reguleren, niet om het gehele systeem te laten floreren.
Het doel is een uniform, 'wetenschappelijk' rechtssysteem met objectieve, onveranderlijke regels - de ‘rule of law’ zoals we die vandaag kennen. ‘Zekerheid’ als nieuwe religie, te belijden door het rechtssysteem.
Hiermee verdwijnt geleidelijk een ouder, pluriform rechtssysteem dat is gebaseerd op relationaliteit, zaken in context bezien en het bewaken van de gezondheid van het gehele systeem.
Het inzicht dat het leven inherent relationeel is, dat alles met alles verweven is, kan onszelf, onze natuurlijke leefomgeving en onze maatschappelijke systemen herstellen, zo zette ik hier eerder op Re-story reeds uiteen.
Wat echter overblijft wanneer het gedachtegoed van Isaac Newton breed geaccepteerd is, is een mechanistische orde die vandaag de dag nog steeds het fundament vormt van ons westerse recht.
Een orde die zoals hierboven reeds aangegeven ooit is ontwikkeld in een poging zekerheid en voorspelbaarheid af te dwingen.
Een nieuwe Zeitgeist
De paradigma’s van zekerheid en voorspelbaarheid die eeuwenlang de basis van ons wereldbeeld hebben gevormd, zijn nu aan het wankelen.
Geopolitieke fragmentatie, economische deglobalisering, klimaatkantelpunten en de impact van artificiele intelligentie (AI) vragen vandaag de dag om grote transities.
Naarmate we dieper de Trembling Twenties ingaan, worden oude paradigma's doorbroken, terwijl nieuwe verhalen voet aan de grond krijgen en er geëxperimenteerd wordt met nieuwe vormen.
In deze liminale fase zien we het ontstaan van een nieuwe tijdgeest. In de scheuren van de oude orde worden opkomende sociale normen zichtbaar in regeneratieve bedrijfsmodellen die de gezondheid van het ecosysteem boven kwartaalcijfers stellen.
In groeperingen die verantwoordelijkheid eisen voor milieu- en sociale impact.
Bij jongere generaties die onderlinge afhankelijkheid omarmen boven individualisme.
In inheemse wijsheidstradities die inmiddels als routekaarten worden gezien.
En bij burgers die bijdragen aan de ontwikkeling van bioregionale samenwerkingen en rechtspersoonlijkheid eisen voor rivieren en bossen.
Daarmee rekken ze de bestaande juridische kaders op, en de rechtspersoon als juridische constructie in het bijzonder.
Wereldwijd zien we dat vraagtekens geplaatst worden bij de juridische fictie van de rechtspersoon ten behoeve van het beschermen van een ruimere categorie rechtssubjecten.
En dat is opmerkelijk omdat rechtspersoonlijkheid, een door mensen gecreëerde juridische constructie is. Ooit ontworpen om particuliere eigenaren te beschermen tegen aansprakelijkheid voor de gevolgen van hun handelen.
Vooral de rechtspersoon van de Besloten Vennootschap dient al decennia, zo niet eeuwen, primair het belang van aandeelhouders, terwijl de werkelijke kosten van haar activiteiten - ecologisch, sociaal, menselijk - op de samenleving als geheel worden afgewend.
Deze ontwikkelingen zijn geen randverschijnselen meer, dit is de voorhoede van een fundamentele verschuiving in wat we collectief waarderen, zo laten de talloze voorbeelden in het boek Voorlevers zien: de nieuwe samenleving is er al!
En waar sociale normen veranderen, verandert uiteindelijk ook de wet- en regelgeving.
Gezien de urgentie en onderlinge verbondenheid van de crises, is de tijd aangebroken om ons proactief in te zetten voor het actualiseren van verouderde juridische kaders.
Hefboompunten
Systeemtheoreticus en een van de auteurs van het rapport Grenzen aan de groei van de Club van Rome Donella Meadows leert ons dat systeemverandering een verandering van onderliggende paradigma's, het heersende collectieve verhaal, vereist.
Een andere krachtige hefboom voor systeemverandering ligt in de regels en doelen van het systeem.
Meadows waarschuwde dat als je “de diepste verstoringen van systemen wil begrijpen, je dan op de regels moet letten, en op wie de macht heeft deze te bepalen.”
Onze juridische en bestuurlijke systemen zijn die regels. Ze coderen wat we waarderen, wat we beschermen en wie een plek aan de bestuurstafel krijgt.
Wanneer onderliggende paradigma's zodanig verouderd zijn dat de uitkomsten noch rechtvaardig noch duurzaam zijn, wordt verandering onvermijdelijk.
Dit zien we vandaag de dag: juridische en bestuurlijke systemen die in toenemende mate onrechtvaardigheid en ecologische destructie in de hand werken, roepen wereldwijd protest op.
Het updaten van onze juridische paradigma's en regels is daarom geen idealisme, het is urgent en noodzakelijk voor het recht op een toekomst.
Het ontwerp van onze huidige regels is gebrekkig, gebaseerd op een paradigma van separate eenheden in een lineaire wereld met voorspelbare uitkomsten.
Nu het paradigma van separatie onjuist blijkt te zijn, hebben we als mensheid de macht én verantwoordelijkheid om deze door mensen gemaakte regels te herschrijven op basis van het nieuwe inzicht van verbondenheid en wederzijdse afhankelijkheid.
Opkomende trends in het juridische domein
Wereldwijd zijn actiegroepen en beleidsmakers bezig met rechtspersoonlijkheid voor rivieren en natuurgebieden, terwijl centrale banken waarschuwen voor verlies aan biodiversiteit en milieurampen, die in hoog tempo als onverzekerbaar worden aangemerkt.
Rechtbanken spreken zich uit over aansprakelijkheid voor milieuschade, inheemse rechtsprincipes worden opgenomen in nationale wetgeving, en Uitgebreide Producentenverantwoordelijkheid schuift verantwoordelijkheid terug naar producenten. Een revolutie met recht, noemt advocaat Roger Cox dat.
Er is een explosie van klimaatgerelateerde rechtszaken waarbij de rode draad gevormd wordt door het belang van én de zorg voor milieu en natuur.
Die rechtszaken zijn een belangrijke trend geworden die de juridische paradigma’s wereldwijd langzaam maar gestaag hervormen:
Burgers klagen overheden met succes aan voor onvoldoende klimaatactie.
Rivieren en natuurgebieden worden erkend als rechtssubject.
Moeder Aarde krijgt een plek aan de bestuurstafel.
Bedrijfsverantwoordelijkheid voor milieuschade neemt toe.
Principes van intergenerationele gelijkheid beschermen rechten van toekomstige generaties.
Een wetsvoorstel om ecocide als zelfstandig feit strafbaar te stellen is onder andere in Nederland reeds ingediend.
Internationale tribunalen ontwikkelen jurisprudentie over klimaatmigratie.
Tegelijk nemen oproepen tot regulering van artificiële intelligentie (AI) en digitalisering toe.
Wetgevers worstelen met vragen over aansprakelijkheid, rechten op data en de juridische status van algoritmische besluitvorming.
Wereldwijd krijgen rechtbanken vragen voorgelegd die een generatie geleden absurd waren geweest: kan cryptocurrency eigendom zijn?
Kunnen AI-systemen rechtspersoonlijkheid hebben?
Wie is aansprakelijk wanneer een autonoom systeem schade veroorzaakt?
Dit zijn geen technische randgevallen, ze vertegenwoordigen een fundamentele verschuiving in hoe juridische systemen rechtspersoonlijkheid, eigendom en aansprakelijkheid in digitale ruimtes conceptualiseren.
De traditionele categorieën die ten grondslag liggen aan eeuwen van jurisprudentie, lijken zich simpelweg niet te lenen voor deze nieuwe digitale en virtuele realiteiten.
Digitale eigendom bestaat overal en nergens. AI-systemen leren en passen zich aan op manieren die de grens tussen tool en agent vervagen.
Deze twee trends - ecologische rechten en digitale transformatie - zijn geen geïsoleerde ontwikkelingen. Integendeel, ze laten ons duidelijk zien dat alles met alles verbonden is.
En, het zijn zichtbaar krachtige stromingen die vragen om de essentie van het huidige westerse rechtssysteem te herdefiniëren tot een relationeel rechtssysteem.
Daarbij kijken we naar welke plek elk onderdeel binnen het ecosysteem inneemt en welke rechten en verantwoordelijkheden dat met zich meebrengt.
Principes van levende systemen en het huidige rechtssysteem
Onze bestaande rechtssystemen gaan vooralsnog uit van rechte lijnen: oorzaak leidt tot gevolg, actor veroorzaakt schade, aansprakelijkheid volgt.
Maar inmiddels dringt het inzicht op steeds grotere schaal door dat de wereld op netwerken draait, niet op rechte lijnen.
Feedbacklussen, emergente eigenschappen en cascade-effecten verspreiden zich over grenzen en generaties.
De uitstoot van het ene bedrijf draagt bij aan de droogte op een ander continent. Financiële algoritmen versterken systemisch risico.
De plasticproductie in het ene decennium zien we in het volgende decennium terug als microplastics in ons lichaam. Lineaire causaliteit kan dit niet verklaren.
De maatschappelijke, technologische en ecologische ontwikkelingen vormen een patroon en wijzen op iets diepgaanders en dwingen ons te vragen te stellen.
Vragen zoals: wie of wat kan een rechtspersoon zijn? Wat is eigendom en waartoe dient het? Waar en bij wie ligt verantwoordelijkheid in complexe adaptieve systemen?
Wat als eerder genoemde trends van ecologische rechten en digitale transformatie ons leiden naar een conceptuele rechtsorde die niet alleen georganiseerd is rond eigendom en autonome rechtspersonen, maar primair rond relatie en participatie binnen het gehele ecosysteem waarvan het deel uitmaakt?
Foto door Marina Rabazova
Van Rechten naar Relaties
Wat als eigendom niet het uitgangspunt is, maar slechts een onderdeel in het web van relaties die het leven in stand houden?
Wat als we rechtspersoonlijkheid voor mensen, bedrijven, AI-systemen of rivieren niet langer zien als geïsoleerde autonome participanten, maar als dynamische deelnemers binnen een systeem van onderling afhankelijke onderdelen?
Wat als we relatie als primair en leidend principe aanmerken? En wat als we onze door mensen ontworpen systemen dienovereenkomstig inrichten?
We zien het in oude wijsheidstradities zoals het Afrikaanse Ubuntu, dat relatie als kernprincipe benadrukt.
En omgekeerd zien we hoe het ontbreken van relaties schadelijk is: bomen die kwetsbaarder worden buiten het ‘wood wide web’.
Koraalpoliepen die sterven zonder connectie met hun kolonie. Mensen bij wie sociale isolatie het sterfterisico met 29% verhoogt.
De eenzaamheidscrisis en de nefaste impact ervan op ons mentaal welzijn in de westerse wereld is een tragisch voorbeeld van de gevolgen van sterk geïsoleerde delen binnen een levend systeem.
Principes van levende systemen bevatten de conceptuele essentie van deze maatschappelijke ontwikkelingen: alles in de wereld is een onderdeel van een groter geheel, en verbonden met andere delen. (Daarom spreekt innovatiebioloog niet over VUCA, maar over VUCAIN omdat we ook Interdependent en Nested zijn.)
Wanneer we vanuit dat perspectief naar rechtssystemen en regels kijken, wordt al snel zichtbaar dat privaat eigendom en de ongebreidelde autonomie van rechtspersonen onvoldoende handvatten en houvast bieden voor een gezond levend systeem als geheel.
Immers, als elk onderdeel participeert in een groter geheel, hoe kun je de rechten van dat enkele onderdeel dan loskoppelen van de verantwoordelijkheid van dat onderdeel naar het grotere systeem?
Wanneer we principes van levende complexe systemen - leren, aanpassen, zelfregulatie, regeneratie - gaan toepassen op het recht dan verleggen we het doel van het rechtssysteem en ontstaat de mogelijkheid van een gezond geheel in plaats van enkele gezond werkende individuele deeltjes.
De maatschappelijke erkenning dat rivieren rechten hebben omdat ze levende systemen zijn met inherente intrinsieke waarde voor het gehele ecosysteem, is wereldwijd in opmars.
Zouden we parallel daaraan digitale technologieën kunnen ontwerpen op basis van levende systeem principes?
Zodanig dat technologie ook een deelnemer in het grotere systeem wordt in plaats van een allesoverheersende en dominerende kracht te vormen.
En waarom zouden we digitale technologieën niet ontwerpen op basis van principes die hun geldigheid over miljarden jaren hebben bewezen?
Deze erkenning biedt zeer waarschijnlijk een werkend kader om zowel ecologische als technologische uitdagingen die samenhangen met het gebruik van digitale technologieën aan te pakken.
Innovatie van het rechtssysteem
Een relationele juridische leer is geen naïef idealisme. Het is systeemdenken toegepast op het recht.
Het erkent wat inheemse rechtstradities al lang begrijpen: we zijn niet gescheiden van de natuur, de economie of elkaar. We zijn ingebed in levende systemen, waarbij de gezondheid van die systemen ons eigen menselijke overleven bepaalt.
Een rechtssysteem in lijn met deze realiteit zou de volgende principes kunnen omvatten:
Wederkerigheid boven extractie – niet alleen: waar heb ik recht op? Ook: ‘Wat is mijn verantwoordelijkheid in relatie tot het systeem waar ik deel van uitmaak?’
Rentmeesterschap boven eigendom – eigendomsrechten met zorgplichten tegenover toekomstige generaties en overige stakeholders.
Relationaliteit boven autonomie – rechtspersoonlijkheid gedefinieerd door rechten en verantwoordelijkheden gebaseerd op de rol in het grotere systeem en de onderlinge relaties
Regeneratie boven groei – waarde die gemeten wordt door bijdrage aan duurzaamheid en herstel van het systeem.
Deelname boven controle – rivieren, bossen en toekomstige generaties krijgen een stem in beslissingen.
Hoewel regeneratie als concept terrein wint, reflecteren onze wetten nog maar mondjesmaat de post-Verlichtingsrealiteit dat het de hoogste tijd is dat mensen hun rechtmatige plaats binnen het web van het leven gaan vinden.
Nu de wereld zichtbaar verandert, wordt de vraag dringender: hoe gebruiken we ons vermogen om bewust te kiezen? Hoe dragen we bij aan de gezondheid van de ecosystemen waar we deel van uitmaken?
Fictie of realiteit?
Sommigen zullen een relationele juridische leer afdoen als utopische fantasie. Maar onthoud: rechtspersoonlijkheid voor ondernemingen was ooit ook een radicale fictie.
Even utopisch was het idee dat monarchen niet boven de wet stonden, dat mensen geen eigendom konden zijn, of dat vrouwen mochten stemmen.
Elke juridische fictie die nu logisch lijkt, was ooit onvoorstelbaar.
Op veel plekken en manieren wordt in de samenleving al rondom het recht geëxperimenteerd met relatie als leidend principe.
We zien het in vele communities wereldwijd die zich organiseren rondom het Commons gedachtegoed van Elinor Ostrom, samenwerkingen waarbij principes als contributie, participatie, wederkerigheid en zorg leidend zijn.
We zien het in nieuwe vormen van governance zoals steward-ownership, waarbij het voortbestaan van de organisatie op lange termijn verankerd is en voorrang heeft op een eventueel afwijkende wens of keuze van de economisch eigenaren.
We zien het in de maatschappelijke wens om de natuur een eigen stem te geven, daarmee uitdrukking gevend aan de gelijke participatie van de verschillende deelnemers in een systeem die het gehele systeem mogelijk maken.
Dit zijn geen op zichzelf staande geïsoleerde voorbeelden, deze bewegingen voltrekken zich wereldwijd en in een steeds hoger tempo.
Soms faciliteert huidige wetgeving deze bewegingen, in andere gevallen wordt het precedent voor nieuwe vormen of nieuwe interpretatie van bestaande regels middels rechtszaken geschapen.
Nu het besef wereldwijd groeit dat sociale en natuurlijke fenomenen georganiseerd zijn als netwerken, wordt steeds duidelijker dat onze wetgeving gebaseerd is op gedateerde paradigma’s, en aanpassing nu hoognodig is.
De vraag is niet óf deze verandering plaatsvindt. De vraag is of wij bewust gaan deelnemen aan het ontwerpen van een juridische orde die in lijn is met de levende werkelijkheid.
Creativiteit, Samenwerking, Kritisch Denken en Nieuwsgierigheid
Het spel verandert.
De regels worden herschreven.
En waar nieuwe regels nodig zijn, zijn juristen nodig. Deze keer juristen met de volwassenheid om met hoofd, hart en handen te leiden.
Juristen die bereid zijn de opkomende Zeitgeist te vertalen naar een functionele juridische leer. Juristen met medeleven, creativiteit, kritisch denken en de samenwerkingsvaardigheden om opkomende sociale normen te verankeren in nieuwe wetten en beleid.
Juristen met de capaciteit om alle relevante belanghebbenden te includeren in plaats van alleen korte termijn aandeelhoudersbelangen te dienen.
Juristen die begrijpen dat de wet geen statisch monument is, maar een levende praktijk die zich aanpast aan de ontwikkelingen in en van al het leven op aarde.
Zo leidde de opkomst van de tweede feministische golf en de groeiende maatschappelijke erkenning van het recht op lichamelijke zelfbeschikking in Nederland tot de invoering van de Wet afbreking zwangerschap in 1984, waarmee abortus onder wettelijke voorwaarden werd gelegaliseerd.
In België werd abortus in 1990 gelegaliseerd. Dat het recht op abortus en zelfbeschikking niet vanzelfsprekend was, blijkt wel uit het feit dat de stemming van deze wet leidde tot de minikoningskwestie.
De wet kon pas worden ondertekend nadat koning Boudewijn tijdelijk afstand deed van de troon omdat hij als katholiek gewetensbezwaren had tegen de wet. De regering trad toen voor 36 uur op als staatshoofd om de wet te bekrachtigen.
De groeiende wetenschappelijke consensus over klimaatverandering en de toenemende maatschappelijke druk om broeikasgasuitstoot te reduceren leidden in Nederland tot de Klimaatwet (2019), waarin bindende reductiedoelstellingen voor 2030 en 2050 zijn vastgelegd.
Ook België heeft een Klimaatwet die sinds begin 2024 van kracht is en die het klimaatbeleid verankert via een Nationaal Energie- en Klimaatplan (NEKP) met bindende doelstellingen voor 2030.
Naast het federale niveau hebben ook de gewesten (Vlaanderen, Wallonië, Brussel) hun eigen klimaatplannen en doelstellingen, die samen het nationale plan vormen.
Evenzo heeft de groeiende internationale erkenning van grootschalige milieuschade als een fundamenteel onrecht geleid tot inspanningen om ecocide op te nemen in het Statuut van Rome van het Internationaal Strafhof.
Deze voorbeelden tonen dat wetgeving geen statisch gegeven is, maar zich ontwikkelt in wisselwerking met veranderende maatschappelijke, ethische en ecologische inzichten.
Besef je dat de lucht die we inademen en het water dat we gebruiken ons leven in stand houdt? Wil je een slok water uit de Schelde?
Dat we deel uitmaken van het web van het leven, leven dat dynamisch en voortdurend in ontwikkeling is?
Dat we afhankelijk zijn van en verbonden zijn met de levende systemen om ons heen?
En toch weerspiegelen de meeste rechtssystemen nog niet de relationele principes die fundamenteel zijn voor al het leven.
Wat als onze juridische orde meer nodig heeft dan een update? En we aan de vooravond staan van een metamorfose. Een metamorfose van een rigide extractief polariserend rechtssysteem naar een levend relationeel rechtssysteem.
Ben je klaar om bij te dragen aan het vormgeven van het Recht van de Toekomst, voor het recht op een toekomst?
Nieuwsgierig naar wat een levend rechtssysteem inhoudt, en hoe dat vorm te geven? Op donderdag 11 juni van 13:00-14:00 uur gaat Madeleen Mulder in een online sessie daarover in gesprek. Je kan je hier aanmelden voor deze online samenkomst.
Maak jij verandering mee mogelijk!?
Met verhalen zoals het verhaal dat je net las of bluisterde, werken we aan een verhaalverandering waardoor mensen en organisaties weer kunnen floreren. Verhalen die vertellen hoe het anders kan. Die ogen openen en de kijk op de wereld veranderen. En daardoor verandering in gang zetten. Maak jij die verandering mee mogelijk!? Doneer hieronder of word sympathisant met een bijdrage van 30 euro per jaar. Je draagt daarmee bij aan wat Re-story in de wereld zet.